Kankerverwekkende stoffen herkennen met CMR en de SZW-lijst
Kankerverwekkende stoffen kunnen kanker veroorzaken. Lees hoe je CMR herkent, de SZW-lijst controleert en blootstelling op het werk voorkomt of beperkt.
Kankerverwekkende stoffen, ook carcinogene stoffen genoemd, kunnen kanker veroorzaken of de kans daarop verhogen. Ze vormen de C van CMR: M staat voor mutageen en R voor reprotoxisch, volgens de CLP-gevarenklassen. Voor de Nederlandse werkplek controleer je de gevarenindeling, het veiligheidsinformatieblad en de SZW-lijst.
Ook het werkproces telt mee. Hardhoutstof, respirabel kristallijn silicastof uit een werkprocedé en dieselmotoremissies staan bijvoorbeeld op die lijst. Een inventarisatie van alleen ingekochte producten mist zulke bronnen. De lijst is bovendien niet-limitatief: ontbreken op de lijst bewijst geen veiligheid. Dat staat in de officiële publicatie.
Wat zijn CMR-stoffen?
CMR beschrijft verschillende gevaren voor de gezondheid. De letters zeggen welk soort schade een stof kan veroorzaken. Ze vertellen niet hoeveel risico een werknemer bij een bepaalde taak loopt. Daarvoor moet je ook de blootstelling beoordelen, zoals Arboportaal uitlegt.
Carcinogeen betekent kankerverwekkend. Carcinogeniteit is de eigenschap om kanker te veroorzaken of de incidentie ervan te verhogen. Mutageen gaat binnen deze CLP-klasse over mutageniteit in geslachtscellen, waaronder erfelijke genetische mutaties en chromosomale afwijkingen. Niet iedere vorm van DNA-schade betekent dus dezelfde classificatie. Reprotoxisch betekent schadelijk voor de seksuele functie, vruchtbaarheid of ontwikkeling van het nageslacht. De definities staan in CLP, bijlage I, onderdelen 3.5 tot en met 3.7.
Reproductietoxiciteit betreft dus niet alleen zwangere werknemers. Effecten op of via borstvoeding vallen onder een afzonderlijke categorie. De bijbehorende gevarenaanduiding is H362: "Kan schadelijk zijn via de borstvoeding". Die aanduiding betekent niet automatisch categorie 1A of 1B, volgens dezelfde CLP-tekst.
Wat betekenen H350, H351 en de CMR-categorieën?
CLP onderscheidt categorie 1A, 1B en 2. Categorie 1A berust hoofdzakelijk op gegevens bij mensen. Categorie 1B betekent dat het gevaar wordt verondersteld, hoofdzakelijk op basis van dierproeven. Categorie 2 duidt op een verdenking met minder overtuigend bewijs. De precieze criteria verschillen per gevarenklasse. Het is geen ranglijst van het risico tijdens jouw werkzaamheden. Zie de CLP-classificatiecriteria.
| Gevaar | Categorie 1A of 1B | Categorie 2 |
|---|---|---|
| Carcinogeniteit | H350: Kan kanker veroorzaken | H351: Verdacht van het veroorzaken van kanker |
| Mutageniteit in geslachtscellen | H340: Kan genetische schade veroorzaken | H341: Verdacht van het veroorzaken van genetische schade |
| Reproductietoxiciteit | H360: Kan de vruchtbaarheid of het ongeboren kind schaden | H361: Wordt ervan verdacht de vruchtbaarheid of het ongeboren kind te schaden |
Bron: CLP-tabellen voor mutageniteit, carcinogeniteit en reproductietoxiciteit. Varianten van deze aanduidingen kunnen een blootstellingsroute of specifiek reproductie-effect aangeven.
H351 is dus niet hetzelfde als H350. De verdenking van kanker vraagt aandacht, maar heeft een ander bewijsniveau. Neem daarom de volledige gevarenaanduiding en categorie over bij de stoffenbeoordeling. Alleen "CMR-stof" noteren verbergt het onderscheid dat de CLP-indeling juist maakt.
Welke SZW-lijst is actueel?
Op 6 november 2026 is de juli-editie 2026 de actuele SZW-lijst. Arboportaal verwijst naar deze editie. Gebruik de herdruk van 9 juli 2026, Staatscourant 2026, 23121 n1, en controleer bij later gebruik of een nieuwe editie is verschenen.
De herdruk herstelt het ten onrechte ontbreken van styreen in lijst B. Dat is een publicatiecorrectie. Het betekent niet dat het gevaar op 9 juli ontstond. Wie een eerder opgeslagen versie gebruikt, moet daarom de gecorrigeerde publicatie erbij nemen.
De officiële titel luidt "SZW-lijst met kankerverwekkende stoffen en processen, mutagene of voor de voortplanting giftige stoffen". Een vermelding staat niet voor één vast pakket verplichtingen. De lijst bevat bij C en M categorie 1A en 1B. Bij R omvat zij ook categorie 2 en effecten via borstvoeding. RIVM licht die opbouw toe.
Wie zoekt naar een volledige lijst CMR-stoffen, loopt tegen een beperking aan: die ene complete lijst bestaat niet. RIVM onderscheidt geharmoniseerde indelingen, zelfclassificaties en wetenschappelijke beoordelingen. Gebruik daarom meerdere informatiebronnen, zoals beschreven op de RIVM-pagina over CMR.
Controleer ook groepsvermeldingen. Een afzonderlijk CAS-nummer hoeft niet uitgeschreven te staan om onder een groep in de SZW-lijst te vallen. Voor processen moet je de Staatscourant raadplegen: die staan volgens RIVM niet in het RIVM-stoffenzoeksysteem.
Hoe beoordeel je kankerverwekkende stoffen op het werk?
Controleer de stof én het proces
Leg de SZW-lijst naast het veiligheidsinformatieblad, vaak afgekort tot VIB. Een CMR-signaal in het VIB blijft relevant als je de stof niet op de lijst vindt. Arboportaal waarschuwt voor die beperking. Beoordeel daarnaast wat tijdens het werk ontstaat, zoals de genoemde stofdeeltjes of emissies.
Een CMR-indeling is geen bewijs dat een stof overal verboden is. Behandel de SZW-lijst daarom niet als algemene verbodslijst. Gebruik haar voor het herkennen van gevaren, met aandacht voor de categorie en achtergrond van de vermelding.
Bij werk met hardhout kan het stof zelf dus aanleiding geven tot de beoordeling, ook zonder ingekocht CMR-product. Hetzelfde geldt voor dieselmotoremissies. Zoek zulke bronnen op als proces, in plaats van alleen een productnaam of afzonderlijk CAS-nummer te controleren. De SZW-lijst noemt deze processen uitdrukkelijk.
Beoordeel de blootstelling in de RI&E
Beschrijf in de RI&E stoffen de aard, mate en duur van de blootstelling. Kijk naar inademing en huidcontact. Je kunt metingen gebruiken of een onderbouwde schatting met een blootstellingsmodel. Deze beoordeling verbindt de stof aan de concrete werkzaamheden, volgens de uitleg voor kankerverwekkende en mutagene stoffen en voor reprotoxische stoffen.
Begin bij vervanging
Voor kankerverwekkende en mutagene stoffen van categorie 1A of 1B begint de maatregelenvolgorde bij vervangen. Is dat technisch niet mogelijk, dan volgt een gesloten systeem. Daarna komen technische en collectieve maatregelen. Persoonlijke beschermingsmiddelen zijn het laatste niveau, niet de standaardoplossing voor blijvende blootstelling. Een lagere stap vraagt technische onmogelijkheid van de hogere stap. Alleen financiële bezwaren volstaan niet. Controleer ook of de maatregelen werken. Dit volgt uit de werkgeversverplichtingen op Arboportaal.
Voor reprotoxische stoffen van categorie 1 beschrijft Arboportaal eveneens substitutie, de STOP-strategie en minimalisatie zover technisch mogelijk. Een specifieke uitzondering bestaat voor aangewezen stoffen met een gedocumenteerde gezondheidskundige drempelwaarde. Dat rechtvaardigt geen algemene uitspraak dat alle reprotoxische stoffen onder een grenswaarde veilig zijn. Raadpleeg de regels voor de betreffende R-categorie.
Welke registratie is nodig?
Voor C/M-stoffen van categorie 1A of 1B moet de werkgever aanvullend vastleggen waarom gebruik nodig is. Ook moet worden vastgelegd waarom vervanging technisch niet mogelijk is. Ook hoeveelheden, werkzaamheden, betrokken werknemers en beheersing horen daarbij. Daarnaast is een register nodig van blootgestelde werknemers met hun blootstellingshoogte. Arboportaal beschrijft deze registratieplicht.
Ook bij reprotoxische stoffen maakt de categorie verschil. Voor R 1A en 1B geldt persoonsgerichte registratie, waaronder namen, blootstellingshoogte en blootstellingsduur. Daarbij horen stofidentiteit, gevaren, werkzaamheden en blootstellingsroutes, naast bedrijfsgerichte registratie. Voor R 2 beschrijft Arboportaal een beperktere aanvullende registratie: hoeveelheid, aantal werkenden en werkzaamheden. Pas dus niet één registratieformulier zonder categorieonderscheid toe. Zie de toelichting op reprotoxische stoffen.
Gebruik de categorie daarom als uitgangspunt voor de registratie, niet alleen het woord CMR in je stoffenoverzicht. Noteer per stof welke gevarenklasse en categorie de vastlegging bepalen. Controleer bij een gewijzigde indeling ook of de bestaande registratie nog past. De uitleg voor R-stoffen helpt om daarbij het onderscheid tussen categorie 1 en 2 te maken.
Houd de beoordeling actueel
Controleer bij gebruik of je VIB en lijstversie nog aansluiten op de geldende indeling. Een eerdere beoordeling is geen reden om een nieuwe gevarenaanduiding te negeren. De SZW-herdruk met de styreencorrectie laat zien waarom ook de publicatieversie aandacht vraagt.
Bij RegAffairs AI kun je het antwoord over kankerverwekkende stoffen op het werk in Nederland met bronverwijzingen lezen. Voor je beoordeling blijft de categorie relevant: de SZW-lijst omvat volgens RIVM verschillende gevaren en bewijsniveaus.