Ortam ölçümleri işyerinde ne zaman ve nasıl yaptırılmalı?
Ortam ölçümleri işyerindeki risklere göre belirlenir. Ölçüm zamanı, kişisel maruziyet farkı, yetkili laboratuvar seçimi ve rapor sonrası adımları öğrenin.
Ortam ölçümleri, işyerinin risk değerlendirmesinde belirlenen fiziksel, kimyasal ve biyolojik tehlikelerin varlığını, niteliğini ve niceliğini belirlemek için yapılır. Gereken ölçümler işyerindeki risklere göre seçilir. Her işyeri için aynı ölçüm paketi veya genel bir yıllık tekrar süresi yoktur. İş Hijyeni Ölçüm, Test ve Analizleri Hakkında Yönetmelik, m.5, ölçümlerin hangi durumlarda tekrarlanacağını belirler.
Günlük dilde “ortam ölçümleri” iş hijyeni ölçümlerinin genel adı olarak kullanılır. Ancak sabit nokta ortam ölçümü ile kişisel maruziyet ölçümü farklıdır. Kimyasallarda ayrıca düzenli ölçüm yükümlülüğü vardır. Genel bir takvim bulunmaması, bir kez ölçüm yaptırmanın yeterli olduğu anlamına gelmez. İşveren ölçüm planında hem işyerinin risklerini hem etkene özgü hükümleri dikkate almalıdır. 2023 Yönetmeliği, m.16; Kimyasal Maddeler Yönetmeliği, m.7.
Ortam ölçümleri nedir, hangi ölçümler gerekir?
İş hijyeni, bu rehber kapsamında işyerindeki sağlık tehlikelerinin ölçülmesi ve değerlendirilmesiyle ilgilidir. Mevzuat, işverenin tehlike kaynaklarının varlığını, niteliğini ve niceliğini belirlemesini ister. Bunun için ortam ölçümleriyle kişisel maruziyet ölçümleri birlikte değerlendirilir. İşyerinde hangi etkenin bulunduğu ve çalışanın neye maruz kaldığı, ölçüm seçiminin başlangıç noktasıdır. Yönetmelik, m.4-5.
Fiziksel etkenlere gürültü, titreşim, aydınlatma ve iyonlaştırıcı olmayan radyasyon dahildir. Kimyasal etkenler arasında toz, gaz ve buhar bulunur. Virüs, bakteri ve mantarlar ise biyolojik etken örnekleridir. Bunların sayılması, her işyerinde hepsinin ölçüleceği anlamına gelmez. İşyeri ortam ölçümleri, risk değerlendirmesinde belirlenen tehlikelere göre planlanır. Yönetmelik, m.4-5.
Bakanlığın açıklamasına göre hangi faktörlerin ölçüleceğine risk değerlendirmesi taslağı üzerinden karar verilir. Laboratuvar ön inceleme yapar. Ölçüm noktalarının ve sayılarının belirlenmesindeki nihai sorumluluk ise işverendedir. Bu nedenle hizmet talebini yalnızca “İSG ölçümleri paketi” adıyla tanımlamak yerine, ölçülecek etkenleri ve kapsamı netleştirin. İSGGM sıkça sorulan sorular, soru 94.
Çalışma ortamındaki biyolojik etmenlerin incelenmesini, çalışandan alınan kan veya idrar numuneleriyle karıştırmayın. Çalışanın sağlık durumunu belirlemek için alınan biyolojik numunelerin analizi bu Yönetmeliğin kapsamı dışındadır. Bu testleri ortam ölçümünün yerine koymayın. Yönetmelik, m.2.
Ortam ölçümleri yönetmeliği hangisidir?
Esas düzenleme, 27 Ocak 2023 tarihli ve 32086 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan İş Hijyeni Ölçüm, Test ve Analizleri Hakkında Yönetmelik'tir. Düzenleme, 6331 sayılı Kanun kapsamındaki işyerlerini kapsar. 2017 tarihli İş Hijyeni Ölçüm, Test ve Analiz Laboratuvarları Hakkında Yönetmelik ise açıkça yürürlükten kaldırılmıştır. 2023 Yönetmeliği, m.2 ve 39.
İş hijyeni yönetmeliğini ararken belge başlığına ve tarihine bakın. Eski laboratuvar yönetmeliğini temel almak yerine 2023 düzenlemesini inceleyin. Kimyasal etkenler için Kimyasal Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik'in ölçüm hükümlerini de değerlendirin. 2023 Yönetmeliği, m.39; Kimyasal Maddeler Yönetmeliği, m.7.
Ortam ölçümleri ne zaman tekrarlanır?
2023 Yönetmeliği'nin 5. maddesi dört tekrar nedeni sayar:
- Alınan kontrol tedbirlerinin etkinliğini değerlendirmek.
- Çalışma ortamında veya işin gereği kişisel maruziyette değişiklik olması.
- Teftiş sırasında iş müfettişinin ölçüm istemesi.
- İşyeri hekiminin veya iş güvenliği uzmanının gerekli görmesi.
Bu maddede bütün işyerlerine uygulanacak bir, iki veya üç yıllık ortak süre bulunmaz. Tekrar kararını yalnızca önceki raporun tarihine bağlamayın. Ortamın veya maruziyetin değişip değişmediğini ve tedbirlerin etkinliğinin yeniden değerlendirilmesi gereğini de inceleyin. Yönetmelik, m.5/2.
Kimyasal etkenlerde ayrıca düzenli ölçüm ve analiz yükümlülüğü vardır. Çalışanların sağlığı için risk oluşturabilecek kimyasallar ölçülür. Maruziyeti etkileyen koşullar değiştiğinde ölçüm tekrarlanır. İlgili hüküm tek bir sayısal periyot vermez. Ölçüm planını etkene özgü mevzuat ve ölçüm stratejisiyle birlikte belirleyin. “Yıllık zorunluluk yok” ifadesini düzenli izlemeden vazgeçmek için kullanmayın. Kimyasal Maddeler Yönetmeliği, m.7/1-h; 2023 Yönetmeliği, m.16.
Ortam ölçümü ile kişisel maruziyet ölçümü arasındaki fark
Kimyasal kişisel maruziyet ölçümünde cihaz veya pasif örnekleyici, metoda uygun olarak çalışanın üzerine, solunum bölgesine yerleştirilir. Sabit noktadan alınan ve kişisel maruziyeti ölçtüğü kabul edilmeyen sonuç ise ortam ölçümüdür. Aynı işyerinde yapılmaları bu iki ölçümü birbirinin yerine kullanılabilir hale getirmez. Yönetmelik, m.16/7-8.
| Konu | Kimyasal ortam ölçümü | Kimyasal kişisel maruziyet ölçümü |
|---|---|---|
| Örnekleme yeri | Sabit nokta | Metoda uygun olarak çalışanın solunum bölgesi |
| Sonucun kullanımı | Ortamı değerlendirmek, risk değerlendirmesine veri sağlamak | Çalışanın kişisel maruziyetini değerlendirmek |
| Kişisel maruziyet sınır değeriyle kıyaslama | Yapılmaz | İlgili sınır değer ve referans süresiyle değerlendirilir |
Bu ayrım özellikle kimyasal etkenlere ilişkin ortam toz ölçümü veya gaz ölçümü raporu incelenirken önemlidir. Sabit noktada ölçülen sonuç, çalışanın kişisel maruziyet düzeyini göstermez. Bu sonucu kişisel maruziyet sınır değeriyle karşılaştırıp çalışan için uygunluk kararı vermeyin. Ortam sonuçları yine de risk değerlendirmesinde kullanılabilir. Yönetmelik, m.16; İSGGM sıkça sorulan sorular, soru 98.
Kimyasal maruziyette uzun süreli referans süresi bir vardiya için 8 saattir. Kısa süreli referans süresi esas olarak 15 dakikadır. Ancak 8 saatlik referans süre, her örneklemenin mutlaka 8 saat sürmesi demek değildir. Ölçüm süresi ve sayısı, yapılan işteki maruziyeti temsil etmelidir. Solunum yoluyla maruziyet değerlendirmesinde TS EN 689:2018+AC ve benzeri standartların güncel halleri dikkate alınır. Yönetmelik, m.16/4-6.
Ortam ölçümü yapan laboratuvar nasıl seçilir?
Dışarıdan yasal iş hijyeni ölçüm hizmeti alırken laboratuvarın yeterlik veya ön yeterlik belgesini kontrol edin. Belgesiz laboratuvar sonuçları bu kapsamda geçersizdir. Ancak belge bulunması da tek başına yeterli değildir. Laboratuvar, belgesinde yer almayan parametrelerde ölçüm, test veya analiz yapamaz. Yönetmelik, m.5/3 ve 7/1.
Teklif isterken şu kontrolleri yapın:
- Laboratuvarın belgesini ve yetki durumunu kontrol edin.
- İstenen her parametrenin belge kapsamında bulunduğunu doğrulayın.
- Tek laboratuvar tüm kapsamı karşılamıyorsa birden fazla laboratuvardan hizmet alın.
- TÜRKAK akreditasyonunu Bakanlık yetkisinin yerine kabul etmeyin.
Yetki ve uygulama bilgileri için İSGÜM laboratuvar yetkilendirme sayfasını kullanın. Parametre kapsamını ayrıca kontrol etme gereği, Bakanlığın açıklamalarında da yer alır.
Bu seçim kontrolü, dışarıdan alınan ölçüm hizmetine yöneliktir. İşletmenin iç kontrol laboratuvarlarına ilişkin kapsam istisnası vardır. İSGÜM'e de belgelendirme ve yetkilendirme hükümleri uygulanmaz. Dolayısıyla bütün laboratuvarların istisnasız aynı belgeyi alması gerektiği sonucunu çıkarmayın. Yönetmelik, m.2.
Ölçüm öncesinde işveren ne hazırlamalı?
Ölçümler normal çalışma şartlarında ve normal üretim kapasitesinde yapılmalıdır. Ölçüm için bu koşulları değiştirmeyin. Kullanılan teknolojileri, ölçülecek etkenleri ve güvenlik bilgi formlarını laboratuvarla paylaşın. Laboratuvar personeline eşlik etmesi için iş güvenliği uzmanını ve/veya işyeri hekimini görevlendirin. Yönetmelik, m.5/4-5.
Kimyasal risk değerlendirmesinde Türkçe güvenlik bilgi formunu, kimyasalın tehlikelerini ve kullanım şartlarını birlikte inceleyin. Maruziyetin türü, düzeyi ve süresini değerlendirin. Kullanılan miktar, mevcut tedbirler, sınır değerler ve birden fazla kimyasalın etkileşimi de dikkate alınır. Tehlikeli kimyasal içeren yeni faaliyete risk değerlendirmesi ve önlemler olmadan başlanamaz. Kimyasal Maddeler Yönetmeliği, m.6.
Ön incelemede ölçümün hangi soruya yanıt vereceğini netleştirin: Ortamdaki etkeni mi araştırıyorsunuz, çalışanın kişisel maruziyetini mi değerlendiriyorsunuz? Ölçüm yeri, süresi ve sayısının bu amaca uygunluğunu laboratuvarla görüşün. Kişisel kimyasal maruziyet değerlendirmesi gerekiyorsa yalnızca sabit nokta ölçümü talep etmeyin. İşverenin ölçüm noktası ve sayısına ilişkin sorumluluğu, laboratuvardan hizmet alınmasıyla ortadan kalkmaz. Yönetmelik, m.14 ve 16.
Ölçüm raporundan sonra ne yapılır?
Laboratuvar raporu almakla süreç bitmez. Laboratuvar sonucu, ölçüm belirsizliğini ve varsa sınır değerleri raporlar. Mevzuata uygunluk değerlendirmesi ise işveren tarafındaki süreçtir. İşveren öncelikle mevzuattaki sınır değerleri esas alır. Mevzuatta değer yoksa ulusal veya uluslararası kuruluşların yayımladığı değerlere başvurur. Kimyasal için ilgili sınır değeri ve referans süresini kontrol edin. Yönetmelik, m.6 ve 19.
Ek tedbir gerekip gerekmediğini belirlerken varsa İSG kurulunun yazılı görüşünü alın. Kurul yoksa işyeri hekimi ve iş güvenliği uzmanının yazılı görüşünü alın. Kimyasal mesleki maruziyet sınır değeri aşılmışsa koruyucu ve önleyici tedbirler en kısa sürede alınmalıdır. Kontrol tedbirlerinin etkinliğini değerlendirmek, yeniden ölçüm nedenlerinden biridir. 2023 Yönetmeliği, m.5-6; Kimyasal Maddeler Yönetmeliği, m.7/1-ı.
Raporu incelerken önce ölçümün türünü, ardından kullanılan sınır değeri ve referans süresini kontrol edin. Sabit nokta sonucu ile kişisel maruziyet sonucunu aynı başlık altında değerlendirmeyin. Sonraki ölçümü planlarken yalnızca tarihi değil, hangi kontrol tedbirinin etkinliğinin değerlendirileceğini de ele alın. Yönetmelik, m.5, 6 ve 16.
Ölçüm kayıtları, özel mevzuatta belirtilen süre boyunca saklanır. Özel bir süre yoksa saklama süresi en az 10 yıldır. Yönetmelik, m.5/6.
RegAffairs AI'ın ortam ölçümleri ve kişisel maruziyet hakkındaki yanıtını kaynak atıflarıyla okuyabilirsiniz.