İşyerinde Ortam Ölçümleri Ne Zaman Zorunlu
İşyerinde ortam ölçümleri ne zaman zorunludur?
Türkiye'de ortam ölçümü (iş hijyeni ölçüm, test ve analizi) risk değerlendirmesine bağlı bir zorunluluktur. İşveren, risk değerlendirmesinde belirlenen fiziksel, kimyasal ve biyolojik tehlike kaynaklarını ortam ve kişisel maruziyet ölçümüyle tespit eder. Ölçümleri dört durumda tekrarlar: kontrol tedbirlerinin etkinliğini değerlendirmek için, çalışma ortamı veya maruziyet değiştiğinde, iş müfettişi teftişte istediğinde ve işyeri hekimi ya da iş güvenliği uzmanı gerekli gördüğünde. Okuduğum Yönetmelik 5. maddede yıllık gibi sabit bir tekrar süresi yok; tekrar bu olaylara bağlı.
Hukuki dayanak
- 6331 sayılı İSG Kanunu, Madde 10(4): "İşveren, iş sağlığı ve güvenliği yönünden çalışma ortamına ve çalışanların bu ortamda maruz kaldığı risklerin belirlenmesine yönelik gerekli kontrol, ölçüm, inceleme ve araştırmaların yapılmasını sağlar." Aynı maddenin 1. fıkrasına göre işveren risk değerlendirmesi "yapmak veya yaptırmakla yükümlüdür." (6331 sayılı Kanun, mevzuat.gov.tr)
- İş Hijyeni Ölçüm, Test ve Analizleri Hakkında Yönetmelik: 27/1/2023 tarihli ve 32086 sayılı Resmî Gazete'de yayımlandı. 4/2/2024 tarihli ve 32450 sayılı değişiklik yalnızca afet ve olağanüstü hal için Ek Madde 1'i ekledi; 5. maddeye dokunmadı. Bu Yönetmelik 2017 tarihli laboratuvar yönetmeliğini yürürlükten kaldırdı (Madde 39). (Yönetmelik, mevzuat.gov.tr; RG 4/2/2024)
Ölçümün zorunlu olduğu durumlar (Yönetmelik Madde 5)
- İlk tespit, Madde 5(1): İşveren, risk değerlendirmesinde yer alan fiziksel, kimyasal ve biyolojik tehlike kaynaklarının "varlığını, niteliğini ve niceliğini ortam ve kişisel maruziyet ölçüm, test ve analiziyle tespit eder."
- Tekrar, Madde 5(2): İşveren ölçümleri şu durumlarda tekrarlar:
- a) Alınan kontrol tedbirlerinin etkinliğini değerlendirmek için,
- b) İşyeri ortamında ya da işin gereği olarak çalışanın kişisel maruziyetinde değişiklik olduğunda,
- c) İş müfettişleri teftişte istediğinde,
- ç) İşyeri hekimi veya iş güvenliği uzmanı gerekli gördüğünde.
Ölçümü kimin yapacağı ve sonrası
- Laboratuvar, Madde 5(3): İşveren ölçümleri yeterlik veya ön yeterlik belgesi olan laboratuvarlara "yaptırmakla yükümlüdür". Belgesiz laboratuvarların sonuçları "geçersizdir".
- Ölçüm sırasında, Madde 5(4)-(5): İşveren laboratuvar personeline eşlik etmesi için iş güvenliği uzmanını ve/veya işyeri hekimini görevlendirir. Ölçüm normal çalışma şartlarında ve normal üretim kapasitesinde, hiçbir değişiklik yapılmadan yürütülür. Güvenlik bilgi formları dahil tüm bilgiler laboratuvara verilir.
- Kayıt, Madde 5(6): Kayıtlar mevzuatta belirlenen süre kadar saklanır. Süre belirlenmemişse en az 10 yıl saklanır.
- Sonuçların değerlendirilmesi, Madde 6: İşveren sonuçları önce mevzuattaki sınır değerlerle karşılaştırır. Mevzuatta değer yoksa ulusal veya uluslararası kuruluşların yayımladığı sınır değerlere bakar. Ardından ek tedbir gerekip gerekmediğine karar verir. Bu kararda İSG kurulunun, kurul yoksa işyeri hekimi ve iş güvenliği uzmanının yazılı görüşü esastır.
Bakanlık rehberlerinden ek notlar
- İSGGM'nin İşveren Eğitim Rehberi'ne göre hangi ölçümlerin gerektiğine risk değerlendirmesine göre karar verilmelidir. Ölçümlerin konusu gürültü, toz, titreşim, aydınlatma, elektromanyetik alan, radyasyon, ağır metal, uçucu organik bileşik, gaz ve buhar gibi etkenlerdir [1][2].
- Aynı rehber ölçüm yükümlülüğünde Yönetmelik ile birlikte "ölçümlere ilişkin diğer ilgili yönetmeliklerin" de dikkate alınmasını istiyor [1]. Örneğin gürültü ölçümleri, risk değerlendirmesi sonucu gereken durumlarda bu Yönetmeliğe göre yaptırılır [3].
- Çimento Sektörü İSG Rehberi iki ölçüm türünü ayırıyor. Ortam ölçümü çalışma ortamındaki konsantrasyonu gösterir ve sınır değerle karşılaştırılamaz. Sınır değerle karşılaştırılan, kişisel maruziyet ölçümüdür (8 saatlik TWA) [4].
Yaptırım: İSGGM'nin 2023 idari para cezası tablosunda "10/4 Risklerin belirlenmesine yönelik gerekli kontrol, ölçüm, inceleme ve araştırmaları yapmamak" fiili 26/1-ç kapsamında yer alıyor. Fiilin 2023 temel ceza tutarı 11.645 TL [5].
Approach: 6331 sayılı Kanun'u ve İş Hijyeni Ölçüm, Test ve Analizleri Hakkında Yönetmelik'i mevzuat.gov.tr ve Resmî Gazete'deki resmi metinlerinden okudum, bunları ÇSGB İSG Genel Müdürlüğü yayınlarıyla karşılaştırdım. Gürültü, titreşim, tozla mücadele ve kimyasal maddeler gibi etkene özgü yönetmeliklerin kendi ölçüm hükümlerini bu yanıtta ayrıca açmadım.
Kişisel maruziyet ölçümü ile ortam ölçümü arasındaki fark nedir?
İkisinin farkı, numunenin alındığı yerde ve sonucun neyle karşılaştırılabildiğinde. Ortam ölçümü çalışma alanındaki havadan alınır ve o alandaki konsantrasyonu gösterir; sınır değerle karşılaştırılamaz. Kişisel maruziyet ölçümü ise çalışanın solunum ya da işitme bölgesinden alınır. Sonucu, 8 saatlik referans süreye göre ölçülen veya hesaplanan zaman ağırlıklı ortalamadır (TWA) ve ulusal veya uluslararası sınır değerlerle karşılaştırılır. Sonuç sınır değerin üstündeyse gerekli tedbirler alınır [4].
Karşılaştırma
| Ortam ölçümü | Kişisel maruziyet ölçümü | |
|---|---|---|
| Numune nereden alınır | Çalışma ortamından | Çalışanın solunum ya da işitme bölgesinden |
| Ne gösterir | Ortamdaki konsantrasyonu | Çalışanın maruziyetinin 8 saatlik TWA değerini |
| Sınır değerle karşılaştırma | Karşılaştırılamaz | Ulusal veya uluslararası sınır değerlerle karşılaştırılır |
Bu tanımlar Çimento Sektörü İSG Rehberi'nden. Rehber, dayanak olarak İş Hijyeni Ölçüm, Test ve Analizleri Hakkında Yönetmelik'i (RG 27.01.2023, sayı 32086) gösteriyor [4].
Uygulamada kişisel ölçüm nasıl yapılır (İSGGM yayınlarındaki uzmanlık tezlerinden)
- Solunum bölgesi: Bir tez bunu, nefes alınan yerle çalışanın yüzü etrafındaki, genellikle ağızdan en fazla 30 cm uzaklıktaki alan olarak tanımlıyor. Örnekleme başlığı bu bölgeye, köprücük kemiğine yakın biçimde göğsün üst kısmına takılıyor; pompa kemere ya da cebe konuyor [6]. Başka bir tez bölgeyi, merkezi iki kulağı birleştiren çizginin orta noktası olan 30 cm yarıçaplı kürenin başın önünde kalan yarısı olarak tarif ediyor [7].
- Süre: Bir solunabilir toz çalışmasında örnekleme süresi iki saat seçilmiş. Gerekçe, TS EN 689 metoduna göre bir vardiya boyunca maruz kalınacak ortalama değeri (TWA) vermesi [8]. Kullanılan metot gereği örnekleme en az 2 saat sürüyor [9]. Aromatik hidrokarbon örneklemesinde süre tüm gün maruziyetini temsil edecek şekilde ayarlanmış [10].
- Sonuçlar farklı çıkabilir: Bir boya üretim tesisinde aynı proseste çalışan iki kişinin kişisel maruziyet değerleri, bulundukları bölüme göre farklı çıkmış. İç ortam konsantrasyonları da bölümden bölüme değişmiş [11].
İki ölçüm birlikte nerede kullanılır
- Ölçüm planı: Tekstil ve Mobilya sektörü İSG yönetim sistemi rehberleri bir "Çalışma Ortamı Ölçüm ve İzleme Sistemi" kurulmasını istiyor. Bu sistemde hem ortam hem kişisel maruziyet ölçümü gereken alan, konu ve kişiler listelenmeli. Ölçüm aralıkları mevzuat, işyerinin özellikleri ve risk değerlendirmesi dikkate alınarak takvime bağlanmalı. Sonuçlar vaziyet planına işlenmeli; maruziyet haritaları ve maruz kalan çalışanların listeleri hazırlanmalı [12][13].
- Yetkili laboratuvar: Aynı rehberlere göre yetkisi olmayan laboratuvarların ortam ve kişisel maruziyet ölçümü yapması İSG mevzuatı gereği yasak [12].
- KKD seçimi: Metal Sektörü KKD Rehberi'ne göre toz maskesinin koruma seviyesi (P1, P2 ya da P3) ortam ve kişisel maruziyet ölçümü sonuçlarına göre seçilmeli [14]. Döküm işyerleri rehberinde ise maça üretiminde çalışanın maruz kaldığı değer kişisel maruziyet ölçümüyle belirlenmeli. Solunum koruyucu, sınır değerlerle hesaplanan tehlike oranı ve NPF karşılaştırmasıyla seçilmeli. Kulaklık veya kulak tıkacı da kişisel maruziyet ölçüm sonuçlarına göre seçiliyor [15].
Approach: ÇSGB İSG Genel Müdürlüğü'nün sektör rehberlerini ve yayımladığı iş sağlığı ve güvenliği uzmanlık tezlerini taradım. Ölçüm türlerinin açık tanımı Çimento Sektörü İSG Rehberi'nde; bu yanıt için Yönetmelik metnini ayrıca yeniden açmadım.