Dobra praktyka laboratoryjna w Polsce
Na czym polega dobra praktyka laboratoryjna w Polsce?
Dobra Praktyka Laboratoryjna (DPL, ang. GLP) to w Polsce obowiązkowy system jakości dla nieklinicznych badań bezpieczeństwa substancji chemicznych i ich mieszanin. Badania wymagane przepisami muszą być wykonywane „w jednostkach badawczych posiadających certyfikat Dobrej Praktyki Laboratoryjnej” (art. 16 ust. 1 ustawy z 25 lutego 2011 r. o substancjach chemicznych i ich mieszaninach). Certyfikaty wydaje i kontroluje je Biuro do spraw Substancji Chemicznych w Łodzi (art. 16 ust. 3) (BSSC, Krajowy Program Monitorowania).
Approach: Przeczytałem polski rejestr jednostek certyfikowanych w zakresie DPL, który prowadzi Biuro do spraw Substancji Chemicznych, strony DPL Biura na gov.pl oraz teksty rozporządzeń w Dzienniku Ustaw. Samej ustawy o substancjach chemicznych nie czytałem: jej artykuły podaję tak, jak cytuje je Biuro.
Czym jest DPL i gdzie ma zastosowanie
- Biuro definiuje DPL jako „system jakości odnoszący się do procesu organizacyjnego i warunków planowania, przeprowadzania i monitorowania nieklinicznych badań substancji”. Zasady opierają się na decyzji Rady OECD C(81)30/Final o wzajemnym uznawaniu danych (zmienionej decyzją C(97)186/Final) (BSSC, DPL).
- DPL obejmuje badania produktów leczniczych i weterynaryjnych, środków ochrony roślin, kosmetyków, produktów biobójczych, dodatków do żywności i pasz, detergentów oraz chemikaliów przemysłowych (tamże).
Podstawa prawna
- Ustawa z 25 lutego 2011 r. o substancjach chemicznych i ich mieszaninach:
- art. 16: obowiązek certyfikatu, wniosek o kontrolę i rola Biura;
- art. 17: opłaty.
- Rozporządzenie Ministra Zdrowia z 3 sierpnia 2021 r. w sprawie DPL (Dz.U. 2021 poz. 1422) (Dziennik Ustaw):
- określa zasady DPL, sposób kontroli i weryfikacji oraz procedurę wydawania i cofania certyfikatu;
- wdraża dyrektywy 2004/9/WE i 2004/10/WE;
- zastąpiło rozporządzenie z 22 maja 2013 r. (Dz.U. poz. 665), które utraciło moc.
- Rozporządzenie MZ z 19 czerwca 2012 r. w sprawie opłat (Dz.U. poz. 723), zmienione rozporządzeniem z 22 października 2026 r. (Dz.U. 2026 poz. 1403) (BSSC, polskie akty prawne).
Główne wymagania (załącznik nr 1 do rozporządzenia z 2021 r.)
-
Organizacja i personel. Zarządzający jednostką odpowiada za spełnianie zasad DPL, czyli m.in. za:
- wykwalifikowany personel i jego udokumentowane szkolenia;
- zatwierdzone standardowe procedury operacyjne (SOP);
- wyznaczenie kierownika badania przed każdym badaniem;
- osobę odpowiedzialną za archiwum;
- zwalidowane systemy komputerowe.
Kierownik badania podpisuje plan badania i sprawozdanie końcowe, a tym samym przyjmuje odpowiedzialność za wiarygodność danych.
-
Program zapewnienia jakości. Musi mieć formę pisemną. Prowadzi go osoba podlegająca bezpośrednio zarządzającemu. Osoby z zespołu jakości „nie biorą udziału w badaniach, których jakość monitorują”.
-
Pomieszczenia, aparatura i odczynniki. Wymagane jest rozdzielenie systemów badawczych, osobne miejsca na materiały badane i archiwum, a także okresowe wzorcowanie przyrządów zgodnie z SOP.
-
Systemy badawcze oraz materiały badane i odniesienia. Wymagane są m.in.:
- kwarantanna i aklimatyzacja zwierząt i roślin;
- charakterystyka, oznakowanie i znana stabilność materiałów;
- przechowywanie próbek każdej serii (z wyjątkiem badań krótkoterminowych).
-
Plan badania i dane.
- Plan badania powstaje przed rozpoczęciem badania i jest weryfikowany przez zespół jakości.
- Dane źródłowe zapisuje się niezwłocznie, z podpisem i datą.
- Zmiany w danych muszą pozostawiać czytelny poprzedni zapis i podany powód.
- Systemy komputerowe muszą zapewniać pełną ścieżkę audytu.
-
Sprawozdanie końcowe zawiera oświadczenie zespołu jakości oraz informację o zakresie zgodności z DPL. Późniejsze korekty wprowadza się wyłącznie aneksem.
-
Archiwum. Dokumentację, próbki i zapisy przechowuje się przez 10 lat. Odstępstwo jest możliwe w uzasadnionych przypadkach, np. gdy materiał ulega destabilizacji, pod warunkiem udokumentowania postępowania.
Certyfikacja i nadzór
- Wniosek (§ 3) wskazuje m.in. strukturę jednostki, zakres badań, osoby odpowiedzialne za zapewnienie jakości i inne wdrożone systemy jakości. Zakres badań opisuje się kodami 1-9, np.:
- 1: właściwości fizykochemiczne;
- 4: ekotoksyczność;
- 6: pozostałości;
- 9: inne badania.
- Rodzaje kontroli (§ 5):
- kontrola wstępna;
- kontrola okresowa „co najmniej raz na dwa lata”;
- kontrola doraźna, także na wniosek OECD, Komisji Europejskiej lub ECHA;
- kontrola sprawdzająca po działaniach korygujących.
- Przebieg kontroli (§ 6-7):
- zawiadomienie najpóźniej 7 dni przed kontrolą;
- protokół w ciągu 14 dni od jej zakończenia;
- harmonogram realizacji zaleceń pokontrolnych.
- Brak skutecznej korekty (§ 7 ust. 4): jednostka nie otrzymuje certyfikatu, a jednostce już certyfikowanej Prezes Biura cofa certyfikat i wykreśla ją z wykazu.
- Zakres kontroli (§ 4 ust. 5): kontrola nie obejmuje oceny naukowej badań ani interpretacji wyników pod kątem bezpieczeństwa.
- Opłaty (art. 17 ustawy): Biuro podaje opłatę jednorazową 6 000 zł i opłatę roczną 6 000 zł. Nieopłacenie opłaty rocznej (art. 17 ust. 3a) skutkuje cofnięciem certyfikatu i wykreśleniem z wykazu (BSSC, wniosek i opłaty). Od 1 stycznia 2027 r. obie opłaty będą równe przeciętnemu miesięcznemu wynagrodzeniu w sektorze przedsiębiorstw (bez wypłat nagród z zysku) za poprzedni rok, ogłaszanemu przez Prezesa GUS (Dz.U. 2026 poz. 1403, Dziennik Ustaw).
Rejestr jednostek certyfikowanych
Wykaz jest prowadzony zgodnie z zasadami DPL OECD, dyrektywą 2004/10/WE i ustawą o substancjach chemicznych [1]. W edycji z 8 października 2026 r. polska wersja wykazu obejmuje 50 jednostek aktualnie wpisanych i 28 wykreślonych. Certyfikaty mają numery w formacie NN/RRRR/DPL. Przykłady:
- Uniwersytet Medyczny w Łodzi, 21/2024/DPL, kod 9 (cytotoksyczność in vitro) [1];
- Instytut Ochrony Środowiska - PIB, 20/2025/DPL, kod 4 [2];
- SGS Polska Sp. z o.o., 22/2025/DPL, kod 6, część polowa [3].
Mogę przygotować pełną listę 50 aktywnych jednostek z ich zakresami badań albo przefiltrować ją według rodzaju badań.
Jak sprawdzić, czy laboratorium ma certyfikat GLP?
Sprawdź, czy laboratorium jest w wykazie certyfikowanych jednostek badawczych DPL, który Biuro do spraw Substancji Chemicznych publikuje na gov.pl (strona „laboratoria-certyfikowane”). Liczy się tylko wpis w sekcji jednostek aktualnie wpisanych. Wykaz obejmuje też jednostki wykreślone, z historią kontroli każdej z nich [1]. W edycji z 8 października 2026 r. polska wersja ma 50 jednostek aktualnie wpisanych i 28 wykreślonych.
Approach: Przeczytałem polski wykaz jednostek certyfikowanych DPL prowadzony przez Biuro do spraw Substancji Chemicznych (edycja z 8.10.2026). Rejestry innych krajów pomijam, bo pytanie dotyczy Polski.
Jak sprawdzić krok po kroku
- Poproś laboratorium o numer certyfikatu. Ma on format NN/RRRR/DPL, np. 21/2024/DPL [1].
- Znajdź laboratorium w wykazie po nazwie lub numerze certyfikatu. Porównuj cały numer, razem z rokiem. Ten sam numer porządkowy występuje w różnych latach:
- Sprawdź sekcję rejestru. Wpis powinien mieć oznaczenie „jednostka aktualnie wpisana do wykazu”. Wpis jednostki wykreślonej podaje datę i numer decyzji. Przykład: RAVIMED, certyfikat 1/2021/DPL, wykreślenie 03.03.2023, decyzja 4/2023/DPL [6].
- Porównaj zakres badań z badaniem, które zlecasz. Certyfikat obejmuje tylko wymienione kody i opisy. Przykład: Uniwersytet Medyczny w Łodzi ma wyłącznie kod 9, „badania in vitro w zakresie cytotoksyczności podstawowej” [1].
- Sprawdź miejsce wykonywania badań (adres ośrodka badawczego). Może się ono różnić od adresu siedziby. Przykład: Uniwersytet Medyczny w Białymstoku ma w wykazie osobne miejsce badań, Centrum Medycyny Doświadczalnej przy ul. Marii Skłodowskiej-Curie 24A [7].
- Zobacz daty ostatnich kontroli i weryfikacji. Wykaz podaje je jako miesiąc i rok, np. 10.2025 [7]. Kontrola okresowa odbywa się „co najmniej raz na dwa lata” (§ 5 rozporządzenia, omówiony w poprzedniej odpowiedzi). Brak świeżej kontroli to sygnał, żeby dopytać laboratorium.
Na co jeszcze zwrócić uwagę
- Wersja językowa. Wykaz istnieje po polsku i po angielsku. Za autorytatywną uznaje się wersję polską.
- Uwagi we wpisie. Kolumna „Uwagi” pokazuje zmiany w czasie. Przykład: wpis Białegostoku wskazuje dawne miejsce badań z dopiskiem „Do dnia: 24.11.2025 r.”, a zakres badań zmieniał się między kontrolami [7].
- Kody w kolumnie „Rodzaj kontroli i weryfikacji / status” (np. „Full [Ic]”, „Sa [Ic]”). W przeczytanych wpisach nie ma ich objaśnienia, więc ich nie interpretuję. Legenda powinna być na stronie wykazu.
Mogę od razu sprawdzić konkretne laboratorium (po nazwie lub numerze certyfikatu) albo przygotować pełną listę 50 aktywnych jednostek z zakresami badań.