Q.01

Wat is kwartsstof?

Kwartsstof is fijn, inadembaar (respirabel) stof van kristallijn silica (siliciumdioxide) in de vorm van kwarts. Het staat in de Nederlandse grenswaardendatabank als kankerverwekkend, met een wettelijke grenswaarde van 0,075 mg/m³ respirabele fractie (8-uurs TGG) [1].

Approach: Ik heb de SER Grenswaarden-databank (Nederland) en de IARC-classificatielijst doorzocht.

Identiteit

  • De databank noemt het "Kwarts (respirabel)", in het Engels "Respirable Crystalline Silica, Quartz". CAS 14808-60-7, EG 238-878-4. Synoniemen zijn kwarts, silicium(di)oxide, kwartszand en silica (respirabel stof, kristallijn) [1].
  • Het woord "respirabel" is belangrijk. De grenswaarde geldt voor de respirabele fractie: het fijnste stof, dat diep in de longen komt. Voor gewoon kwartszand als bulkmateriaal staat er geen grenswaarde.
  • Twee andere kristallijne vormen van silica, cristobaliet (CAS 14464-46-1) en tridymiet (CAS 15468-32-3), hebben in Nederland dezelfde wettelijke grenswaarde van 0,075 mg/m³ respirabele fractie [2][3].

Gevaar

  • De SER-databank vermeldt het als kankerverwekkend (C) [1].
  • IARC deelt "silica dust, crystalline, in the form of quartz or cristobalite" in bij Groep 1. De evaluatie is uit 2009 en staat in Monograph 100C (2012) [4].

Grenswaarden voor kwarts (respirabel) [1]

KaderWaarde (TGG 8 uur)Bron
Nederland (wettelijk)0,075 mg/m³ respirabele fractieGeldt sinds 1 januari 2007; gepubliceerd in Stcrt. 2019, 65293
EU (BOEL)0,1 mg/m³Richtlijn (EU) 2019/130
Finland0,05 mg/m³ respirabelHTP-ARVOT 2018
Denemarken, Frankrijk, Noorwegen, Zweden0,1 mg/m³ respirabelNationale lijsten
Oostenrijk, Zwitserland0,15 mg/m³ respirabelGKV 2018 / SuvaPro 2018

Achtergrond van de Nederlandse waarde

  • De waarde is onderbouwd met het DECOS-rapport uit 1992.
  • De databank vermeldt dat de stof op het werkprogramma van de Gezondheidsraad staat en dat een advies "in of na 2020" werd verwacht [1].

Ik kan ook de CLP-indeling (de EU-etikettering) of de Belgische en Duitse grenswaarden voor u opzoeken.

Q.02

Welke grenswaarde geldt voor kwartsstof op Nederlandse werkplekken?

Op Nederlandse werkplekken geldt voor kwartsstof, oftewel kwarts (respirabel), een wettelijke grenswaarde van 0,075 mg/m³ respirabele fractie als tijdgewogen gemiddelde over 8 uur (TGG-8u) [1].

Approach: Ik heb de SER Grenswaarden-databank voor Nederland geraadpleegd. Daarin staat de vermelding voor kwarts (CAS 14808-60-7, EG 238-878-4).

Details van de Nederlandse grenswaarde [1]

  • Soort: het is een wettelijke (publieke) grenswaarde.
  • Waarde: 0,075 mg/m³. De waarde geldt alleen voor de respirabele fractie, dus het fijne stof dat diep in de longen komt, en is een 8-uurs TGG. De databank geeft voor Nederland geen kortetijdwaarde (15 minuten) en geen grenswaarde voor totaal stof.
  • Ingangsdatum: 1 januari 2007.
  • Officiële publicatie: Stcrt. 2019, 65293 (12 februari 2019).
  • Onderbouwing: het DECOS-rapport van de Gezondheidsraad uit 1992 over een gezondheidskundig advieswaarde voor de kristallijne vormen van silica.
  • Indeling: de stof staat in de databank als kankerverwekkend (C).
  • Opmerking in de databank: kwarts staat op het werkprogramma van de Gezondheidsraad, met een advies dat "in of na 2020" werd verwacht.

Ter vergelijking: de Europese bindende grenswaarde (BOEL) uit Richtlijn (EU) 2019/130 is 0,1 mg/m³ (TGG-8u) [1]. De Nederlandse waarde is dus strenger dan de Europese.

Q.03

Hoe beperk je kwartsstof bij boren, zagen en slijpen?

U beperkt kwartsstof bij boren, zagen en slijpen in een vaste volgorde. Eerst vervangt of verandert u het werkproces. Daarna vangt u het stof bij de bron af: nat werken, of afzuigen aan het gereedschap als nat werken redelijkerwijs niet kan. Pas als laatste stap komt adembescherming. Die volgorde is in de EU wettelijk vastgelegd. Werk waarbij inadembaar kristallijn silicastof vrijkomt uit een werkproces valt namelijk onder de richtlijn kankerverwekkende, mutagene en reprotoxische stoffen (2004/37/EG) [5].

Approach: Ik heb de geconsolideerde richtlijn 2004/37/EG doorzocht en de bladen van het HSE (de Britse arbeidsinspectie) uit "COSHH essentials" voor steenbewerking met silica, in de Spaanse vertaling van het INSST. De Nederlandse uitvoeringsregels (Arbobesluit en arbocatalogi) zitten niet in de datasets die ik kon doorzoeken.

1. Wat de werkgever wettelijk moet doen (Richtlijn 2004/37/EG)

  • Vervangen: de werkgever "shall" (moet) het gebruik verminderen, vooral door vervanging met een stof, mengsel of proces dat niet of minder gevaarlijk is, voor zover dat technisch mogelijk is (art. 4) [6].
  • Gesloten systeem, anders zo laag mogelijk: kan er niet vervangen worden, dan werkt u zo veel mogelijk in een gesloten systeem. Is ook dat technisch niet mogelijk, dan moet de blootstelling "as low a level as is technically possible" zijn. Ze mag de grenswaarde nooit overschrijden (art. 5(2)-(4)) [7]. In de EU is die grenswaarde 0,1 mg/m³ respirabele fractie (8 uur) [8]. In Nederland is ze strenger: 0,075 mg/m³ [1].
  • Verplichte maatregelen (art. 5(5)): de werkgever "shall apply all the following measures". Daaronder vallen onder meer [7]:
    • zo min mogelijk werknemers blootstellen;
    • werkprocessen en technische maatregelen zo ontwerpen dat er zo min mogelijk stof vrijkomt;
    • afzuiging bij de bron, lokale afzuiging of algemene ventilatie;
    • metingen;
    • persoonlijke bescherming alleen als blootstelling op een andere manier niet te vermijden is;
    • surfaces regelmatig schoonmaken;
    • risicozones afbakenen;
    • afval veilig inzamelen.
  • Verder: hygiëne, dus niet eten, drinken of roken in het werkgebied (art. 10) [9]. Ook voorlichting en opleiding (art. 11) [10] en gezondheidstoezicht (art. 14) [11].

2. Praktische maatregelen: zagen en slijpen met handgereedschap (HSE-blad ST3) Het HSE zegt zelf dat dit blad niet verplicht is. Wie het volgt, doet volgens het HSE wel genoeg om aan de regels te voldoen [12].

  • Bronaanpak: werk nat, met watertoevoer op het gereedschap. Gebruik lokale afzuiging als nat werken redelijkerwijs niet kan. Watertoevoer of afzuiging op het gereedschap zelf is geschikt waar vaste systemen niet passen. Zorg dat alle onderdelen bij elkaar en bij de klus passen [13].
  • Nevel en slib: de nevel van nat werken bevat ook silicadeeltjes. Werk daarom waar mogelijk in een afgesloten cabine met afzuiging en zorg voor goede algemene ventilatie. Laat slib nooit opdrogen. Ververs gerecirculeerd water regelmatig en controleer het op Legionella [13].
  • Afscherming: alleen bevoegd en opgeleid personeel mag het werkgebied in. Scheid de taak af van ander werk, zodat het stof zich niet verspreidt [13].
  • Adembescherming: bij zagen en slijpen met handgereedschap is die normaal gesproken nodig, ook bij schoonmaak en onderhoud. Het HSE noemt de volgende eisen [14]:
    • een toegekende beschermingsfactor (APF) van minstens 20;
    • een fittest bij strak aansluitende maskers, en gladgeschoren dragers;
    • aangeblazen (ventilated) adembescherming als het masker langer dan een uur achter elkaar gedragen wordt.
  • Kleding: synthetische overalls die geen stof vasthouden. Werkkleding gaat niet mee naar huis om te wassen, maar naar een wasserij [14].
  • Schoonmaken: dagelijks, nat of met een stofzuiger van minimaal stofklasse M. Gebruik geen bezem en geen perslucht [15].
  • Controle en gezondheid: controleer vóór het werk of de watertoevoer en afzuiging goed werken. Controleer de effectiviteit, bijvoorbeeld met een stoflamp of met metingen. Bied gezondheidstoezicht aan op COPD, silicose en dermatitis [15].
  • Opleiding en toezicht: leer werknemers wanneer en hoe ze de maatregelen gebruiken, hoe ze controleren of die werken, en wat ze moeten doen als er iets misgaat [16].

3. Boren en slijpen met machines (HSE-blad ST2) Dit blad gaat over geautomatiseerd boren en slijpen, zoals op een CNC-machine [17].

  • Omkasting: kapsel het proces zo veel mogelijk in. Plaats de bedieningspanelen op afstand en houd mensen uit de zone, bijvoorbeeld door het proces met camera's te bewaken [18].
  • Water en afzuiging: breng het water dicht bij het bewerkingspunt aan, dan ontstaat minder nevel. Zuig de nevel lokaal af waar dat redelijkerwijs kan [19].
  • Adembescherming: nodig voor wie dicht bij de draaiende machine werkt en bij schoonmaak, ook hier met een APF van minstens 20 [19].

De bladen die ik vond gaan over het bewerken van natuursteen. Een apart blad voor boren met de hand in beton of metselwerk op de bouwplaats vond ik niet.

Wilt u dat ik de bladen over adembescherming of het gezondheidstoezicht ook opzoek?

Q.04