Regels voor kankerverwekkende stoffen op werk
Welke regels gelden voor kankerverwekkende stoffen op het werk in Nederland?
In Nederland vallen kankerverwekkende stoffen op het werk onder de Arbowet, uitgewerkt in het Arbobesluit en de Arboregeling. Die regels zetten de EU-richtlijn 2004/37/EG over kankerverwekkende, mutagene en reprotoxische stoffen (CMRD) om. Kort gezegd: de werkgever moet blootstelling voorkomen of zo laag mogelijk houden volgens een vaste volgorde van maatregelen, de wettelijke grenswaarden naleven, een register bijhouden en werknemers informeren. Wie onder de 18 is, mag niet met deze stoffen werken. [1]
Approach: Ik heb de RIVM-pagina's van Risico's van stoffen, de SER-grenswaardendatabank, de geconsolideerde richtlijn 2004/37/EG (versie 8 april 2024) en het Arboportaal van SZW geraadpleegd. De wettekst van het Arbobesluit op wetten.overheid.nl kon ik niet openen. De Nederlandse artikelnummers hieronder komen daarom uit de toelichting van RIVM en het Arboportaal, niet uit de wettekst zelf.
1. Wanneer is een stof "kankerverwekkend"? De SZW-lijst
- EU-definitie: een carcinogeen is een stof of mengsel dat voldoet aan de criteria voor categorie 1A of 1B in CLP Bijlage I. Ook stoffen, mengsels of processen uit Bijlage I van de richtlijn tellen mee, net als stoffen die bij zo'n proces vrijkomen. [2]
- Nederlandse aanvulling: SZW publiceert elk half jaar in de Staatscourant een lijst met CMR-stoffen en -processen. Daarop staan:
- de CMR-indelingen uit CLP Bijlage VI;
- de stoffen en processen uit Bijlage I van richtlijn 2004/37/EG;
- stoffen die de Gezondheidsraad als kankerverwekkend of reprotoxisch heeft ingedeeld. [3]
- Processen staan alleen in de Staatscourant. [3]
- Actuele versie: Staatscourant 2026, 23121, gepubliceerd op 1 juli 2026. Het Arbobesluit verwijst naar de lijst in de artikelen 4.2a, 4.11 en 4.105 (Arboportaal; Arboportaal nieuws 1 juli 2026).
- Gevolg van vermelding: is een stof of mengsel volgens het etiket ingedeeld als C, M of R, of staat het als zodanig op de SZW-lijst? Dan "gelden er op de werkvloer aanvullende verplichtingen". Bij zelfclassificatie moet je rekening houden met de SZW-lijst. [3]
2. Verplichtingen van de werkgever
| Onderwerp | Nederland (volgens RIVM/Arboportaal) | EU-basis (2004/37/EG) |
|---|---|---|
| RI&E stoffen | De RI&E-plicht staat in art. 5 Arbowet en is voor gevaarlijke stoffen uitgewerkt in art. 4.2 Arbobesluit [1]. De blootstelling moet je meten of schatten en toetsen volgens NEN-EN 689 [4] | Art. 3: aard, mate en duur van de blootstelling vaststellen en regelmatig herbeoordelen, ook voor opname via de huid [5] |
| Volgorde van maatregelen | De algemene volgorde staat in art. 3 Arbowet en art. 4.4 Arbobesluit. Voor CMR-stoffen gelden art. 4.17 en 4.18 Arbobesluit [1]. Eerst kiezen voor een niet-kankerverwekkende stof of een niet-kankerverwekkend proces, daarna een gesloten systeem. PBM "mag geen blijvende eindoplossing zijn" (Arboportaal) | Art. 4: vervangen voor zover dat technisch mogelijk is. Art. 5: daarna een gesloten systeem, daarna blootstelling "as low a level as is technically possible", plus de verplichte maatregelen (a) tot en met (m) [6][7] |
| Specifieke CMR-plichten | Art. 4.13 en 4.15 Arbobesluit gaan over blootstelling aan CMR-stoffen of aan stoffen die bij een kankerverwekkend proces vrijkomen (Arboportaal nieuws) | n.v.t. |
| Vastleggen en register | De werkgever legt vast: waarom het gebruik nodig is, waarom vervangen technisch niet kan, de jaarlijkse hoeveelheid, hoe vaak het proces per jaar wordt toegepast, het soort werk, het aantal en de namen van betrokken werknemers, de beheersmaatregelen, de gebruikte PBM en de gevallen van vervanging. Daarnaast houdt hij een register bij van blootgestelde werknemers met hun blootstelling (Arboportaal) | Art. 6: deze informatie op verzoek aan de bevoegde autoriteit geven. Art. 12(c): actuele lijst van blootgestelde werknemers [8][9] |
| Bewaartermijn | De Nederlandse termijn kon ik niet in de wettekst bevestigen | Voor carcinogenen en mutagenen: lijst en medisch dossier "at least 40 years following the end of exposure". Voor reprotoxische stoffen: ten minste vijf jaar [10] |
| Informatie en inzage | Werknemers "hebben recht op inzage in de gegevens over zichzelf". Er gelden extra eisen voor actieve voorlichting en voor het hergebruiken (recirculeren) van werkplekbelucht (Arboportaal) | Art. 11 en 12: opleiding, etikettering en waarschuwingsborden, en inzage in de eigen gegevens [11] |
| Hygiëne en PBM | n.v.t. | Art. 10: niet eten, drinken of roken in werkgebieden waar besmetting mogelijk is, beschermende kleding en gescheiden opslag van werk- en eigen kleding. Werknemers betalen hier niet voor [12] |
| Ongevallen en onderhoud | De werkgever bereidt noodprocedures voor (Arboportaal) | Art. 7 en 8: alleen noodzakelijke werknemers in het getroffen gebied, met adembescherming. Gebieden afbakenen [13][14] |
| Gezondheidstoezicht | n.v.t. | Art. 14: toezicht vóór de blootstelling en daarna periodiek. Elk beroepsgebonden kankergeval moet aan de bevoegde autoriteit worden gemeld [15] |
Jongeren: werknemers onder de 18 jaar mogen niet werken met en ook niet blootgesteld worden aan kankerverwekkende of mutagene stoffen (art. 4.105 Arbobesluit) (Arboportaal).
Verboden: voor een aantal kankerverwekkende stoffen en processen is het gebruik helemaal verboden of zijn bepaalde toepassingen uitgesloten. Welke dat zijn, staat niet op de geopende Arboportaal-pagina (Arboportaal).
3. Grenswaarden
- Bijlage XIII van de Arboregeling bevat de wettelijke (publieke) grenswaarden, onder meer:
- B1: kankerverwekkende stoffen met drempelwaarde;
- B2: kankerverwekkende stoffen zonder drempelwaarde;
- B3: reprotoxische stoffen. [4]
- Stoffen zonder drempel: de grenswaarde is gebaseerd op een streefrisico van 4 x 10-5 bij 40 jaar beroepsmatige blootstelling. Het verbodsrisico ligt een factor 100 hoger, en "het verbodsrisiconiveau mag nooit worden overschreden". [4]
- Geen wettelijke grenswaarde: dan moet de werkgever zelf een private grenswaarde afleiden. [4]
- Overschrijding: dan moeten direct maatregelen volgens de arbeidshygiënische strategie volgen, daarna een herbeoordeling. [4]
- EU-niveau: de blootstelling mag de grenswaarden van Bijlage III van de richtlijn niet overschrijden (art. 5 lid 4). [7]
- Voorbeelden uit de SER-databank:
4. Daarnaast
- REACH geldt ook: autorisatie onder Bijlage XIV en beperkingen onder Bijlage XVII voor CMR-stoffen van categorie 1A/1B. [19]
- Zzp'ers hebben eigen verplichtingen onder de Arbowet. [4]
Wilt u de Nederlandse grenswaarde voor een bepaalde stof weten? Dan kan ik die opzoeken in de SER-databank en vergelijken met Bijlage III van de richtlijn.
Hoe herken ik CMR-stoffen?
Een CMR-stof herkent u in de praktijk aan de H-zinnen op het etiket en in het veiligheidsinformatieblad: H350/H351 (kankerverwekkend), H340/H341 (mutageen) en H360/H361 (giftig voor de voortplanting). Daarnaast moet u controleren of de stof op de SZW-lijst staat. Die lijst kan een stof als CMR aanmerken terwijl het etiket dat niet doet. Volgens RIVM is er "niet één complete lijst van alle CMR stoffen" [19].
Approach: Ik heb de RIVM-pagina's over CMR-indeling en de SZW-lijst gebruikt, en Bijlage I van de geconsolideerde CLP-verordening (EG) 1272/2008 (versie 1 juli 2026). De CLP-tekst die ik kon raadplegen is de Engelse versie. De gevarenpictogrammen staan daarin als afbeelding en kon ik niet lezen.
1. Op het etiket en in het veiligheidsinformatieblad (CLP Bijlage I)
| Eigenschap | Categorie 1A/1B | Categorie 2 |
|---|---|---|
| Kankerverwekkend (C) | Signaalwoord "Danger", H350: "May cause cancer" | "Warning", H351: "Suspected of causing cancer" |
| Mutageen (M) | "Danger", H340: "May cause genetic defects" | "Warning", H341: "Suspected of causing genetic defects" |
| Giftig voor de voortplanting (R) | "Danger", H360: "May damage fertility or the unborn child" | "Warning", H361: "Suspected of damaging fertility or the unborn child" |
- Aanvullende R-categorie: voor effecten op of via de lactatie geldt H362 ("May cause harm to breast-fed children"), zonder pictogram en zonder signaalwoord [22].
- Varianten van de H-zin: de blootstellingsroute kan erbij staan, als bewezen is dat andere routes het gevaar niet veroorzaken. Bij H360/H361 kan ook het specifieke effect erbij staan. Kijk dus naar de H-code zelf, niet alleen naar de exacte tekst [20].
- Betekenis van de categorieën [19]:
- 1A: bewijs uit gegevens bij de mens;
- 1B: bewijs uit dierproeven;
- 2: beperkt bewijs.
2. Mengsels: wanneer telt een bestanddeel mee?
Een mengsel wordt als CMR ingedeeld zodra een bestanddeel in een concentratie op of boven de algemene grens zit:
- Carcinogeen 1A/1B: ≥ 0,1 %. Carcinogeen cat. 2: ≥ 1,0 %. Bij een cat. 2-carcinogeen vanaf 0,1 % moet op verzoek een veiligheidsinformatieblad beschikbaar zijn [23].
- Mutageen 1A/1B: ≥ 0,1 %. Mutageen cat. 2: ≥ 1,0 % [24].
- Reprotoxisch 1A/1B: ≥ 0,3 %. Cat. 2: ≥ 3,0 %. Lactatie: ≥ 0,3 %. Vanaf 0,1 % van zo'n bestanddeel moet op verzoek een veiligheidsinformatieblad beschikbaar zijn [22].
Een mengsel met bijvoorbeeld 0,2 % van een reprotoxische 1B-stof krijgt dus geen H360 op het etiket. De stof kan dan wel in sectie 3 van het veiligheidsinformatieblad staan. Dat is een reden om die sectie altijd te lezen.
3. Lijsten om te controleren
- CLP Bijlage VI (geharmoniseerde indeling): deze indeling is wettelijk bindend. De indelingen van de industrie en de geharmoniseerde indelingen vindt u samen in de C&L-inventaris van ECHA [19]. Staat de stof in Bijlage VI? Dan moet de leverancier die indeling overnemen voor de genoemde eindpunten [3].
- SZW-lijst (Staatscourant, elk half jaar): bevat de CMR-stoffen uit CLP Bijlage VI en uit bijlage I van richtlijn 2004/37/EG, aangevuld met de indelingen van de Gezondheidsraad. CMR-processen staan alleen in de Staatscourant [3]. Op de lijst staan:
- CLP CMR categorie 1;
- CLP reprotoxisch categorie 2;
- Gezondheidsraad CMR categorie 1 en R categorie 2. [3]
- Niet-bindende lijsten, zoals de IARC-lijst van de WHO, zijn nuttig als signaal maar niet wettelijk bindend [19].
Gevolg voor de werkvloer: is een stof of mengsel volgens het etiket ingedeeld als C, M of R, of staat het als zodanig op de SZW-lijst? Dan "gelden er op de werkvloer aanvullende verplichtingen" [3]. Let ook op stoffen die bij een proces vrijkomen. Die hebben geen etiket en zijn alleen via de procesvermeldingen in de Staatscourant te herkennen.
4. Werkwijze in de praktijk
- Zoek op het etiket en in sectie 2 van het veiligheidsinformatieblad naar H340/H341, H350/H351, H360/H361 en H362.
- Lees sectie 3 van het veiligheidsinformatieblad. Leg de CAS- en EG-nummers van de bestanddelen naast CLP Bijlage VI en de SZW-lijst, ook als het mengsel zelf niet als CMR is ingedeeld.
- Inventariseer processen en de stoffen die daarbij vrijkomen aan de hand van de SZW-lijst in de Staatscourant.
Als u een lijst met CAS- of EG-nummers heeft, kan ik per stof de geharmoniseerde CMR-indeling uit CLP Bijlage VI opzoeken.
Waar vind ik de actuele SZW-lijst?
De actuele SZW-lijst staat in de Staatscourant 2026, 23121, op officielebekendmakingen.nl: stcrt-2026-23121-n1. Het Arboportaal noemt deze editie van 1 juli 2026 de actuele (Arboportaal, wetgeving; Arboportaal nieuws 1 juli 2026). Op de Staatscourantpagina zelf staat de publicatie als "HERDRUK", met datum 9 juli 2026.
Approach: Ik heb de RIVM-pagina's van Risico's van stoffen geraadpleegd, en daarnaast het Arboportaal van SZW en de publicatie zelf in de Staatscourant.
Vindplaatsen
- Staatscourant (officiële tekst): SZW publiceert de lijst elk half jaar in de Staatscourant [3]. De officiële titel is "SZW-lijst met kankerverwekkende stoffen en processen, mutagene of voor de voortplanting giftige stoffen". Op de pagina staat een link naar de authentieke pdf-versie (2,9 MB) (Staatscourant 2026, 23121).
- RIVM "Zoek stoffen": de stoffen kunt u ook per stof opzoeken via de RIVM-website (CMR-pagina en zoeksysteem). Let op: de CMR-processen staan alleen in de Staatscourant en niet in het RIVM-zoeksysteem [3][25].
- Arboportaal: daar staan de actuele editie en een archief met eerdere edities (Arboportaal):
| Editie | Staatscourant |
|---|---|
| 1 juli 2026 (actueel) | 2026, 23121 |
| 2 januari 2026 | 2026, 46 |
| 2 januari 2025 | 2025, 1095 |
| 1 juli 2024 | 2024, 20739 |
| 8 januari 2024 | 2024, 132 |
| 5 juli 2023 | 2023, 18019 |
| 2 januari 2023 | 2023, 30 |
| 6 juli 2022 | 2022, 17428 |
Opbouw en wijzigingen in de editie van juli 2026
De publicatie bestaat uit drie lijsten (Staatscourant 2026, 23121):
- Kankerverwekkende stoffen en processen. Deel A bevat de processen, deel B de stoffen.
- Mutagene stoffen.
- Voor de voortplanting giftige stoffen.
Wat er is gewijzigd ten opzichte van januari 2026 (dezelfde bron):
- Kankerverwekkende lijsten: "Er zijn geen processen toegevoegd" en "Er zijn geen inhoudelijke wijzigingen".
- Molybdeenverbindingen: stonden op de lijst als "giftig voor de vruchtbaarheid categorie 2" en zijn nu ingedeeld als niet-classificeerbaar.
- Lachgas (distikstofoxide): stond dubbel op de lijst en staat er nu nog één keer op.
Heeft u een lijst met CAS-nummers? Dan kan ik per stof nagaan of er een geharmoniseerde CMR-indeling in CLP Bijlage VI is. Dat is één van de bronnen waaruit de SZW-lijst is opgebouwd.