Q.01

Czym jest karta charakterystyki substancji niebezpiecznej?

Karta charakterystyki (ang. safety data sheet, SDS) to dokument, który dostawca substancji lub mieszaniny musi przekazać jej odbiorcy na mocy art. 31 rozporządzenia REACH (WE) nr 1907/2006. Zawiera informacje o zagrożeniach oraz o bezpiecznym przechowywaniu, stosowaniu i usuwaniu produktu. Według załącznika II karta ma umożliwić użytkownikom podjęcie „niezbędnych środków" ochrony zdrowia ludzi, bezpieczeństwa w miejscu pracy i środowiska [1][2].

Podstawa: przeszukałam aktualny tekst skonsolidowany rozporządzenia REACH (art. 31 i załącznik II). Przepisów krajowych, które je uzupełniają, nie sprawdzałam. Cytowane fragmenty przepisów to moje tłumaczenie z angielskiej wersji tekstu.

Kiedy kartę trzeba przekazać (art. 31 ust. 1 i 3)

Dostawca „shall" (ma obowiązek) przekazać kartę, gdy:

  • substancja lub mieszanina spełnia kryteria klasyfikacji jako niebezpieczna według rozporządzenia CLP (WE) nr 1272/2008;
  • substancja jest PBT lub vPvB według kryteriów załącznika XIII;
  • substancja jest na liście kandydackiej (SVHC, art. 59 ust. 1) z innych powodów niż te dwa powyżej [1].

Mieszaninę niesklasyfikowaną jako niebezpieczna obejmuje obowiązek na żądanie odbiorcy, jeśli zawiera którąkolwiek z poniższych substancji:

  • substancję stwarzającą zagrożenie dla zdrowia lub środowiska w stężeniu ≥ 1% wag. (mieszaniny niegazowe) lub ≥ 0,2% obj. (mieszaniny gazowe);
  • w stężeniu ≥ 0,1% wag. (mieszaniny niegazowe): substancję rakotwórczą kat. 2, działającą szkodliwie na rozrodczość kat. 1A, 1B lub 2, uczulającą skórę lub drogi oddechowe kat. 1, działającą na laktację lub przez nią, substancję PBT/vPvB albo substancję z listy kandydackiej;
  • substancję, dla której ustalono unijne wartości dopuszczalne narażenia zawodowego [1].

Produktów sprzedawanych ogółowi społeczeństwa z wystarczającymi informacjami ochronnymi karta nie musi obejmować, chyba że zażąda jej dalszy użytkownik lub dystrybutor (art. 31 ust. 4) [1].

Forma i obowiązki formalne

  • Język: karta ma być w języku urzędowym państwa członkowskiego, w którym produkt wprowadza się do obrotu, chyba że to państwo postanowi inaczej (art. 31 ust. 5) [1].

  • Bezpłatnie: w wersji papierowej lub elektronicznej, najpóźniej w dniu pierwszej dostawy (art. 31 ust. 8) [3].

  • Aktualizacja „bez zwłoki" jest wymagana, gdy:

    • pojawią się nowe informacje o zagrożeniach lub takie, które mogą wpłynąć na środki zarządzania ryzykiem;
    • zezwolenie zostanie udzielone lub odmówione;
    • zostanie nałożone ograniczenie.

    Nową, datowaną wersję („Revision: (data)") trzeba przekazać wszystkim odbiorcom z ostatnich 12 miesięcy (art. 31 ust. 9) [3].

  • Spójność: treść karty musi być zgodna z rejestracją i raportem bezpieczeństwa chemicznego. Jeśli taki raport sporządzono, scenariusze narażenia dołącza się jako załącznik do karty, czyli tzw. „rozszerzoną kartę charakterystyki" (art. 31 ust. 2 i 7; załącznik II pkt 0.1.2) [1][2].

  • Wymogi redakcyjne (załącznik II):

    • kartę przygotowuje kompetentna, przeszkolona osoba;
    • język ma być prosty i jasny;
    • zakazane są sformułowania typu „nieszkodliwy" czy „bezpieczny w większości warunków stosowania";
    • wszystkie strony muszą być ponumerowane;
    • karta nie może mieć pustych podsekcji [2].

  • Ocena ryzyka zawodowego: karta ma też pozwolić pracodawcy ustalić, czy w miejscu pracy są niebezpieczne czynniki chemiczne, i ocenić ryzyko dla pracowników (dyrektywa 98/24/WE) [2].

Obowiązkowe 16 sekcji (art. 31 ust. 6)

  1. Identyfikacja substancji/mieszaniny i przedsiębiorstwa
  2. Identyfikacja zagrożeń
  3. Skład/informacja o składnikach
  4. Pierwsza pomoc
  5. Postępowanie w przypadku pożaru
  6. Postępowanie w przypadku niezamierzonego uwolnienia
  7. Postępowanie z substancjami i ich magazynowanie
  8. Kontrola narażenia/środki ochrony indywidualnej
  9. Właściwości fizyczne i chemiczne
  10. Stabilność i reaktywność
  11. Informacje toksykologiczne
  12. Informacje ekologiczne
  13. Postępowanie z odpadami
  14. Informacje dotyczące transportu
  15. Informacje dotyczące przepisów prawnych
  16. Inne informacje

[1]

Szczegółową zawartość każdej sekcji określa część B załącznika II. Przykłady:

  • Sekcja 8: konkretne środki ochrony indywidualnej, w tym materiał i grubość rękawic oraz czas przebicia [4].
  • Sekcja 15: zezwolenia i ograniczenia z REACH oraz przepisy krajowe [5].

Mogę też zestawić wymagania dla konkretnej sekcji karty albo sprawdzić, czy dana substancja lub mieszanina podlega obowiązkowi przekazania karty.

Q.02

Kto musi ją dostarczyć i w jakim języku?

Kartę charakterystyki musi dostarczyć dostawca substancji lub mieszaniny, czyli każdy producent, importer, dalszy użytkownik lub dystrybutor, który wprowadza produkt do obrotu. Dostarcza ją odbiorcy, czyli dalszemu użytkownikowi lub dystrybutorowi. Język to język urzędowy państwa członkowskiego, w którym produkt wprowadza się do obrotu, chyba że to państwo postanowi inaczej. Przy sprzedaży w Polsce karta ma być po polsku [6][1].

Podstawa: przejrzałem aktualny tekst skonsolidowany rozporządzenia REACH (art. 3 i 31) oraz tekst jednolity polskiej ustawy o substancjach chemicznych i ich mieszaninach (Dz.U. 2022 poz. 1816). Cytaty z REACH to moje tłumaczenie z wersji angielskiej. Zmian w ustawie ogłoszonych po tym tekście jednolitym nie sprawdzałem.

Kto dostarcza

  • Obowiązek: art. 31 ust. 1 stanowi, że dostawca „shall" (ma obowiązek) przekazać odbiorcy kartę sporządzoną zgodnie z załącznikiem II [1].
  • Dostawca (art. 3 pkt 32): producent, importer, dalszy użytkownik lub dystrybutor, który wprowadza do obrotu substancję (samą lub w mieszaninie) albo mieszaninę [6].
  • Odbiorca (art. 3 pkt 34): dalszy użytkownik lub dystrybutor, któremu dostarcza się substancję lub mieszaninę. Konsument nie jest odbiorcą w tym sensie [6]. Dlatego przy sprzedaży ogółowi społeczeństwa karty nie trzeba przekazywać, jeśli produkt ma wystarczające informacje ochronne. Wyjątek: kartę trzeba dać, gdy zażąda jej dalszy użytkownik lub dystrybutor (art. 31 ust. 4) [1].
  • Każde ogniwo łańcucha dostaw: obowiązek ma każdy kolejny dostawca, nie tylko producent. Dalszy użytkownik, sporządzając własną kartę, ma obowiązek uwzględnić odpowiednie scenariusze narażenia z karty, którą otrzymał. Dystrybutor ma obowiązek przekazać je dalej (art. 31 ust. 7) [3].
  • Termin i aktualizacje: karta ma być bezpłatna, papierowa lub elektroniczna, najpóźniej w dniu pierwszej dostawy (ust. 8). Aktualizacje dostawca przekazuje wszystkim odbiorcom z ostatnich 12 miesięcy (ust. 9) [3].
  • Spójność z raportem bezpieczeństwa chemicznego: jeśli uczestnik łańcucha dostaw sporządza ocenę bezpieczeństwa chemicznego (art. 14 lub 37), musi zapewnić zgodność karty z tą oceną (ust. 2) [1].

W jakim języku

  • Zasada REACH (art. 31 ust. 5): karta „shall be supplied" (ma być dostarczona) w języku urzędowym państwa lub państw członkowskich, w których produkt wprowadza się do obrotu, „unless the Member State(s) concerned provide otherwise" (chyba że te państwa postanowią inaczej) [1]. Przy sprzedaży do kilku państw potrzebna jest więc osobna wersja językowa dla każdego z nich.
  • Polska: ustawa o substancjach chemicznych i ich mieszaninach definiuje kartę przez odesłanie do art. 31 REACH (art. 2 pkt 22). W tekście jednolitym nie znalazłem przepisu, który zmieniałby zasadę językową, więc obowiązuje zasada ogólna. Państwowa Inspekcja Sanitarna podaje wprost: „Informacje zawarte w KCh muszą być w języku polskim" (Dz.U. 2022 poz. 1816, s. 3; PSSE Warszawa).

Nadzór i sankcje w Polsce

Według ustawy z 2022 r. (Dz.U. 2022 poz. 1816, s. 12, 15–16):

  • Nadzór: Inspekcja Handlowa sprawdza m.in., czy odbiorca dostał wymaganą kartę (art. 29 pkt 3 lit. a).
  • Kara grzywny dla dostawcy (art. 52):
    • gdy wbrew art. 31 ust. 1 i 3–8 REACH nie dostarcza wymaganej karty sporządzonej zgodnie z załącznikiem II; ust. 5 (język) jest w tym zakresie;
    • gdy wbrew art. 31 ust. 9 dostarcza kartę niezaktualizowaną.
  • Pracodawca: grzywnie podlega też ten, kto nie zapewnia pracownikom i ich przedstawicielom dostępu do informacji z kart (art. 62).
Q.03

Jakie sekcje musi zawierać karta charakterystyki?

Karta charakterystyki musi zawierać datę i 16 obowiązkowych sekcji (art. 31 ust. 6 REACH) [1]. Musi też mieć podsekcje wymienione w części B załącznika II. Jedyny wyjątek to sekcja 3: tam wystarczy podsekcja 3.1 albo 3.2, zależnie od tego, czy produkt jest substancją, czy mieszaniną [7].

Podstawa: sprawdziłem art. 31 i załącznik II w aktualnym tekście skonsolidowanym rozporządzenia REACH (02006R1907-20260622). Nazwy sekcji i podsekcji przetłumaczyłem sam z angielskiej wersji tekstu.

Sekcje i podsekcje (część B załącznika II)

SekcjaObowiązkowe podsekcje
1. Identyfikacja substancji/mieszaniny i identyfikacja przedsiębiorstwa1.1 Identyfikator produktu; 1.2 Istotne zidentyfikowane zastosowania i zastosowania odradzane; 1.3 Dane dostawcy karty; 1.4 Numer telefonu alarmowego
2. Identyfikacja zagrożeń2.1 Klasyfikacja; 2.2 Elementy oznakowania; 2.3 Inne zagrożenia
3. Skład/informacja o składnikach3.1 Substancje lub 3.2 Mieszaniny
4. Środki pierwszej pomocy4.1 Opis środków pierwszej pomocy; 4.2 Najważniejsze ostre i opóźnione objawy oraz skutki; 4.3 Wskazania dotyczące natychmiastowej pomocy lekarskiej i szczególnego postępowania
5. Postępowanie w przypadku pożaru5.1 Środki gaśnicze; 5.2 Szczególne zagrożenia związane z substancją lub mieszaniną; 5.3 Informacje dla straży pożarnej
6. Postępowanie w przypadku niezamierzonego uwolnienia6.1 Indywidualne środki ostrożności, wyposażenie ochronne i procedury awaryjne; 6.2 Środki ostrożności w zakresie ochrony środowiska; 6.3 Metody i materiały do zapobiegania rozprzestrzenianiu się skażenia i do usuwania skażenia; 6.4 Odniesienia do innych sekcji
7. Postępowanie z substancjami i mieszaninami oraz ich magazynowanie7.1 Środki ostrożności dotyczące bezpiecznego postępowania; 7.2 Warunki bezpiecznego magazynowania, łącznie z informacjami dotyczącymi wszelkich wzajemnych niezgodności; 7.3 Szczególne zastosowania końcowe
8. Kontrola narażenia/środki ochrony indywidualnej8.1 Parametry dotyczące kontroli; 8.2 Kontrola narażenia
9. Właściwości fizyczne i chemiczne9.1 Informacje na temat podstawowych właściwości fizycznych i chemicznych; 9.2 Inne informacje
10. Stabilność i reaktywność10.1 Reaktywność; 10.2 Stabilność chemiczna; 10.3 Możliwość występowania niebezpiecznych reakcji; 10.4 Warunki, których należy unikać; 10.5 Materiały niezgodne; 10.6 Niebezpieczne produkty rozkładu
11. Informacje toksykologiczne11.1 Informacje o klasach zagrożenia zdefiniowanych w rozporządzeniu (WE) nr 1272/2008 (CLP); 11.2 Informacje o innych zagrożeniach
12. Informacje ekologiczne12.1 Toksyczność; 12.2 Trwałość i zdolność do rozkładu; 12.3 Zdolność do bioakumulacji; 12.4 Mobilność w glebie; 12.5 Wyniki oceny właściwości PBT i vPvB; 12.6 Właściwości zaburzające funkcjonowanie układu hormonalnego; 12.7 Inne szkodliwe skutki działania
13. Postępowanie z odpadami13.1 Metody unieszkodliwiania odpadów
14. Informacje dotyczące transportu14.1 Numer UN lub numer identyfikacyjny; 14.2 Prawidłowa nazwa przewozowa UN; 14.3 Klasy zagrożenia w transporcie; 14.4 Grupa pakowania; 14.5 Zagrożenia dla środowiska; 14.6 Szczególne środki ostrożności dla użytkowników; 14.7 Transport morski luzem zgodnie z instrumentami IMO
15. Informacje dotyczące przepisów prawnych15.1 Przepisy prawne dotyczące bezpieczeństwa, zdrowia i ochrony środowiska specyficzne dla substancji lub mieszaniny; 15.2 Ocena bezpieczeństwa chemicznego
16. Inne informacjebrak wymienionych podsekcji

[7]

Co jeszcze trzeba wiedzieć

  • Szczegółowa treść każdej podsekcji jest opisana w kolejnych punktach części A załącznika II. Na przykład sekcja 1 zaczyna się na [8], a sekcje 15 i 16 są na [5].
  • Nowe podsekcje: obecny układ ma podsekcje o właściwościach zaburzających funkcjonowanie układu hormonalnego (12.6) i o innych zagrożeniach toksykologicznych (11.2) [9][7]. Starsze karty bez tych podsekcji nie odpowiadają obecnemu wzorowi.
  • Scenariusze narażenia: jeśli trzeba sporządzić raport bezpieczeństwa chemicznego (art. 14 lub 37), scenariusze narażenia dołącza się w załączniku do karty, a nie jako 17. sekcję (art. 31 ust. 7) [1].

Mogę rozpisać wymagania dla wybranej sekcji, na przykład 2, 3, 8 albo 14.

Q.04